Iets in je broekzak steken

We zijn er al drie keer aan voorbijgereden en Wim heeft al vele keren verzucht: “Ja jongen, ik weet het zo precies niet meer, er is zoveel veranderd!” Uiteindelijk vinden we Tesstraat nummer vijftien, vinden we zijn ouderlijke woning en staren we met uitgerekte hals naar de twee ramen, hoog in de nokgevel, via welke Wim, welk van de twee het is kan hij niet zeggen, in het reddingsbootje van de landmacht stapte. Ik registreer een koude rilling bij de gedachte aan al het water dat zo hoog tegen zijn huis drukt, zo hoog dat hij via dat raam, daar hoog boven mijn hoofd, zijn handen er in kon onderdompelen! 

Ik kijk de Tesstraat af, over de kruising met de Trambaan, en zie de opgang naar de Waalbandijk, verbeeld mij de wijde plas, tot over de dijk en de Waal, waarin boomstammen en kadavers van dieren drijven. Verbeeld mij het reddingsvlot tegen de gevel: de sergeant zorgt voor enige stabiliteit door zijn linkerhand stevig om de daklijst te klemmen opdat een van zijn manschappen Wim, die met wijd opengesperde schrikogen zijn broers en zussen een voor een door het raam zag verdwijnen, kan helpen door het kleine raam in de wiebelige boot te klauteren. Na de kinderen volgen zijn ouders en de broer van zijn vader, waarbij de boot gevaarlijk diepgang maakt, alvorens zij samen naar een veiligere plaats worden geëvacueerd. Maar eerst gaat het stroomopwaarts naar de zolder van de school.
Ongeveer tien jaar na de watersnoodramp wordt Wim zelf ook militair. Daar had hij geen zeggenschap over, hoewel hij er eigenlijk niets voor voelde om van huis te gaan. Toch was er ook een positieve kant aan militair zijn, hij had dat niet verwacht: Wim ontving gage, dus ‘geld in de knip’. Hij kon zomaar sigaretten kopen! Regelmatig vertelt hij mij over het feit dat hij als eerste in de familie een polshorloge bezat. Al spoedig was daar de mobilisatie. Nederland kon niet langer neutraal blijven. In de eerste oorlogsdagen moest Wim op transport. De Grebbenberg bereikte hij nooit vanwege vervoersproblemen, nu weten we hoeveel geluk hij daarbij had!

Het kostte wel even moeite om Wim vandaag mee te krijgen. Ter verontschuldiging moet ik toegeven dat we er ook niets over hadden afgesproken. Ik overviel hem: “Ik heb de auto meegebracht Wim, heeft u zin om uw ouderlijk huis op te zoeken?” Wim aarzelt, we zitten nog maar net aan een eerste kopje koffie, die hij al klaar had voor mijn komst, ik was een beetje laat vandaag: “Ach…, ik weet het niet jongen…, dat is zo ver reizen!” Het is duidelijk dat hij zich bezwaard voelt om van mijn aanbod gebruik te maken. Als ik tenslotte opmerk dat ik het erg leuk zou vinden, dat ik graag wil zien door welk raam of luik hij tijdens de watersnoodramp is gekropen, stemt hij opgelucht met mijn voorstel in (zie ook Snippers.) Gehaast schenkt Wim een tweede kopje in en pak ik de koffiemelk nog een keer voor hem uit de koelkast. Terwijl de koffie afkoelt, knabbelend op een tweede krakeling, staat Wim onrustig op en gaat in een lade rommelen. Hij bladert in het album – dat, weet ik, met een verzameling foto’s waarmee hij, kort na haar dood op eerste kerstdag 2003, een beeld heeft willen geven van het leven van zijn dierbare Mien – en legt het weer weg. Rommelt opnieuw en pakt een klapper op, bladert, zucht en mompelt dat wat hij zoekt niet hier in huis ligt. Ik zeg hem dat het niet uitmaakt, maar hij hoort het niet: hij wordt week na week dover, iets dat vooral voor zichzelf een last is. Wim gaat weer zitten en neemt een slokje koffie, maar staat onmiddellijk weer op en plukt uit dezelfde klapper van zo-even, een envelop waaruit een drietal foto’s van het huis van de familie Kuijpers te voorschijn komen (nu we tegenover dat huis staan vermoed ik dat hij zich thuis al bezorgd voelde, bang was dat hij het niet gemakkelijk terug zou vinden.)
We ruimen samen af en ik help Wim in zijn warmste jas (de temperatuur is veel te laag voor deze 15^e mei!)

Wim en ik lopen een stukje de kruising op en kijken de Trambaan af; waar staat de kerk eigenlijk? Aanvankelijk kijken we in de verkeerde richting, zoeken we naar de kerktoren van Beneden-Leeuwen in plaats van die van Boven-Leeuwen, waarna Wim zijn vergissing bemerkt. Links, over de weilanden, schuin achter een grote vrijstaande villa, vinden we de kerktoren van zijn jeugd. Nu begrijp ik hoe zijn moeder, onder het mom dat zij de bedden moet opschudden, Wim, vanuit een van die bovenramen, nakijkt op zijn weg naar de kerk. Zij kan de Trambaan tot aan de kruising met de Molenstraat afkijken en, in de herinnering van Wim, controleren of hij daadwerkelijk naar de kerk gaat. We lachen samen om dat beeld!
Wim heeft in die tijd verkering met Mien van de Broek die, net zoals hij, ook nog bij haar ouders woont, aan de Molenstraat, kort op de kruising met de Trambaan. Bij iedere kerkgang komt Wim dus langs haar thuis! Op mijn opmerking “…dat hij dus wel vaak en graag naar de kerk ging!”, moet Wim schaapachtig lachen: “…och jongen, dat geheugen van mij!” Hij weet het niet als ik hem naar zijn leeftijd vraag toen hij Mien leerde kennen, als ik hem vraag op welke leeftijd hij zijn ouderlijk huis verliet, en als hij zelfs zijn huwelijksdatum niet kan reproduceren, meen ik het oprecht: “Dat geheugen van u is inderdaad nog geen twee centen waard!” Maar terwijl ik het zeg voel ik dat het wel erg onaardig klinkt, dat het niet mijn bedoeling is om hem te beledigen. Misschien gaat dat met mijn geheugen ook wel zo, peins ik. Afijn, maar even afwachten tot ik zelf de vierennegentig nader.

Wim vond bij een hovenier in Wamel zijn eerste echte baan, een mooie gelegenheid om aan trouwen te denken. Maar hij en Mien konden er geen huis huren want zij waren van een ander dorp, zij waren van Leeuwen! Zo ging dat in die jaren, en gedurende nog vele jaren daarna. “Kopen,” meende zijn nieuwe baas optimistisch, “kopen kan wel!” Kopen? Een verbijsterende gedachte voor Wim, zij bezaten immers geen rooie cent! Maar evengoed deed zich dit buitenkansje voor en Mien wilde graag aan een eigen gezin beginnen. Dus? Naar de notaris. Er wordt een koopcontract ondertekend: “Iedere week, als ik wat geld over houd, zal ik het naar de bank brengen”, neemt Wim zich voor. De notaris raadt hem aan om zijn overtollige guldens maar op te sparen tot hij er honderd bij elkaar heeft. Zo werd het aflossen van de hypotheek mondeling afgesproken. Vertrouwen was toen de basis voor nagenoeg alle handelingen tussen mensen.

We lopen weer terug naar zijn ouderlijk huis dat volgens Wim, door de aanbouw opzij, een heel ander aanzien heeft gekregen. Het raam in de schuur herken ik van een foto die ik net in Wim zijn kamer zag. We zien nu ook dat het niet altijd nummer vijftien is geweest: “Kijk, Wim, hier naast de deur is een oudere nummeraanduiding weg geschraapt.” Bij de bel is een vermelding aangebracht. Waarschijnlijk lang geleden want de blauwe inkt is tamelijk uitgebleekt en nog maar net is leesbaar: ‘Bel defect. Gelieve achterom te gaan.’ Wij voldoen aan dit verzoek zij het dat Wim aarzelt. Pas als ik hem geruststel met de mededeling dat de bewoners daar immers zelf om vragen, loopt hij met mij mee. Als iemand ons aanspreekt vraag ik of we nieuwe klompen kunnen kopen, neem ik mij voor (maar spreek deze intentie niet uit.) Via een kronkelpad langs het huis komen we in de achtertuin. Opzij, door de grote ramen van de aanbouw, kunnen we vrijelijk naar binnen kijken. De inrichting oogt saai en we zien geen beweging. In de achtertuin is het stil op het gezang van een lijster na, de vogel zelf kan ik niet ontdekken.
Op het terras bij de achterdeur voel ik de emotie van Wim. Hier moet de plaats zijn geweest waar zijn vader klompen stak, hier moet de stapel klompenhout hebben gelegen die zoveel ellende heeft veroorzaakt doordat ze met het woeste rivierwater werd meegesleurd, hier heeft Wim zijn pa regelmatig geholpen door de klompen langdurig en uiterst zorgvuldig, spiegelglad te schuren. “De tuin is helemaal veranderd!”, meent Wim. Natuurlijk, na al die jaren! Zijn vader was vroeg oud. Misschien heeft de ramp van de overstroming, in 1926, hem wel de das omgedaan. Wim herinnert zich dat hij iedere zondag met zijn vader naar de kerk meeliep, samen met zijn broers en zussen. “Wij mochten niet praten, geen vragen stellen, want pa kon tijdens het lopen (iets meer dan anderhalve kilometer, zoals we proefondervindelijk vaststellen) niet antwoorden vanwege zijn slechte longen.” Wim heeft mij dat al vaker verteld. Vermoedelijk leed zijn vader aan longemfyseem, hij stierf kort na die grote overstroming.
Het wegvallen van de inkomsten uit de klompenmakerij, ook al waren die schamel, had een groot effect voor zijn moeder: hoe moest zij nu in het onderhoud van haar relatief grote gezin voorzien? Wim weet er weinig meer van. Wel weet hij dat hij en zijn broers de tuinen van de meer welgestelden in het dorp gingen onderhouden, en zijn zusjes kregen ‘een dienst’ in Nijmegen: dat spaarde op hun onderhoud terwijl zij tegelijkertijd een klein loon verdienden.
Er is inderdaad niemand thuis, het oogde al zo stil in het huis, hoewel er rook aan de achterkant van de schuur opstijgt. Ik had de stiekeme hoop dat Wim binnen een kijkje had mogen nemen, dat hij een blik had kunnen werpen door een van de ramen vóór. Ik had ook graag even over de vloer gelopen waarop de Kuijpertjes een aantal dagen bivakkeerden. Maar er is niemand thuis. Jammer!

“Daar woonde de bakker,” Wim wijst naar het huis aan de overkant. Toenmaals ging het om een bedrijfswoning met een rieten dak. Wim herinnert zich het heftige onweer en de grote brand, er stond toen een sterke wind: “…het brandende riet lag tegen onze voordeur gewaaid!”. Wim wijst en ik voel als het ware de hitte van de uitslaande vlammen op mijn rug. De brandweer, uitgerust met zo’n krakkemikkige wagen voorzien van handbediende pompen, zo stel ik mij voor, kan deze grote klus niet mannen. Er is geen houden aan. Verderop moeten zij nog een huis aan het hongerige vuur prijsgegeven, aangestoken door het riet van de bakker. Een ander brand half af, weet Wim, maar dat van hen blijft behouden, wonderbaarlijk, dat wel.

We stappen in de auto en rijden via Trambaan, Wim weet zich niet meer te herinneren tot welk jaar zij nog met de tram naar Nijmegen (via Beuningen!) konden reizen, en Molenstraat naar de kerk. Mijn horloge geeft aan dat we nog  een ruim half uur mogen spenderen (Wim moet om twaalf uur thuis zijn want dan wordt het warme eten opgediend: “Anders krijg ik niets!”). Wim wijst de ouderlijke woning van Mien, de gesloten luiken geven het een onbewoonde indruk, even verderop herkent Wim de karakteristieke woning van “..meester Kok”. Op het moment van uitstappen ziet Wim zijn vroegere school: “…daar ging ik altijd naar school. Laatst hebben we er een keer gegeten!” Dat was met de Cliëntenraad van het zorgcentrum, waarin Wim als bewoner zitting heeft. En inderdaad, aan de gevel, boven de toegangsdeuren van het langgerekte gebouwtje – d’n Dulper genaamd –  hangt het reclamebord van een biermerk. Het gebouw doet mij sterk denken aan de lagere school die ik zelf bezocht. In een van de vroegere klaslokalen zit een groep ouderen bijeen, zo te zien hebben zij het gezellig samen. Zij zijn ook duidelijk geïnteresseerd in ons. Een van hen zwaait vriendelijk als ik haar blik vang.

Wij lopen weer terug naar het kerkgebouw, op 29 april 1918 is het in gebruik genomen (anderhalf jaar voor de geboorte van Wim) en toegewijd aan de heilige Willibrordus. Aan de andere kant van het hek, weet Wim, staat het huis van de hoofdonderwijzer van de lagere school. En “…kijk, daar woonde de kapper.” Maar we zijn meer geïnteresseerd in de begraafplaats. Het kerkhof is heel goed onderhouden. Het is duidelijk dat er veel oudere graven nog niet al te lang geleden zijn geruimd. De opengevallen plaatsen zijn keurig aangeharkt en er zijn rijtjes nieuwe plantjes gepoot. Hier en daar, onder een berg bloemen, zien we een vers graf. Op een van de zerken, gitzwart spiegelend marmer, staat fier een zanglijsterman maar hij houdt, misschien uit piëteit met de overledenen of met ons, zijn snavel stijf opeen. Een merel, de snavel vol nestmateriaal, scharrelt tussen enkele potten met uitgedroogde planten. Ik wijs Wim op de witgrijze veer die misplaatst uit een van de vlerken van de scharrelaar krult, maar de merel verdwijnt voortijdig en luidruchtig protesterend (maar waartegen?) tussen de hoge struiken die de dodenakker omsluiten. Zelf loopt Wim ondertussen zoekend rond, ik kijk naar familienamen en let vooral op wat oudere stenen. Wim vindt de plaats waar zijn ouders hebben gerust. Het is er aangeharkt en er zijn plantjes gepoot. Nog niet lang geleden heeft hij met Tonnie, zijn jongste zus, afgesproken dat zij de betaling van grafrechten definitief beëindigt, want: “…wie komen er hier nog?”
We lopen verder langs een korte rij van kleine, vierkante gedenkstenen. Sommigen voorzien van een afbeelding. Daaronder is waarschijnlijk de as van dierbaren begraven, zodat er toch nog een plaats is om hem of haar te gedenken. Het grind knarst onder onze schoenen zoals dat slechts op kerkhoven knarst. Wim staat stil voor het diepzwarte marmer van het graf waarop zojuist de lijsterman stond, wees hij ons de weg? Sinds 2009 rust hier zijn broer Jan, onder deze enorme plaat en opgaande korte zuilen, samen met zijn echtgenote. Kinderen hadden zij niet. Vandaar dat rijke graf?, vraag ik mij af, maar ik zeg niets, Wim even alleen latend met zijn gedachten.

In stilte, ieder met herinneringen aan onze eigen doden, verlaten wij het kerkhof en stappen in de auto. Op de terugweg zien wij nog het huis waarin Mien ook nog een poosje heeft gewoond. Het behoorde aan pastoor Dekkers, weet Wim. We rijden nog eenmaal langs het toenmalige huis van de familie Kuijpers, om via de Tesstraat richting Van Heemstraweg naar Beuningen te rijden. Wim vertelt over iets in je broekzak steken: “Doe maar in je tes, zeiden wij…, zo kwam men aan de naam Tesstraat!”